ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ පද්ධතිය - පළමු කොටස

අන්තර්ගතය- ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය, අභියාචනාධිකරණය

අධිකරණ පද්ධතිය යනු නීතිය අර්ථ නිරූපණය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම, නීතිමය ආරවුල් විසඳීම සහ යුක්තිය පසිඳලීම අරමුණු කොට ගනිමින් ඇති කරන ලද ආයතනයන්ගෙන් සමන්විත පද්ධතියයි. ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ පද්ධතියේ විකාශනය පිළිබඳ විමසීමේදී එය රාජාණ්ඩු යුගය දක්වාම විහිදෙන බව පෙනී යයි. රාජාණ්ඩු යුගය තුළ රජු ඉහළම අධිකරණ නිලධාරියා මෙන්ම අභියාචනාකරුද විය. පෘතුගීසී සමය තුළ අධිකරණ පද්ධතියෙහි සුවිශේෂී වෙනසක් දක්නට නොවූ අතර ලන්දේසි යුගය තුළ ක්‍රමවත් අධිකරණ පද්ධතියක් දක්නට ලැබුණි. රාද් වෑන් ජස්ටිස්, ලෑන්ඩ් රාද් හා සිවිල් රාද් නම් අධිකරණයන් මගින් එකල අධිකරණ බලය ක්‍රියාත්මක විය. බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත පාලන සමය තුළ පැහැදිලි අධිකරණ ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීම, අභියාචනා කිරීමේ නිශ්චිත ක්‍රමවේදයක් ඇති කිරීම, අධිකරණමය කටයුතු පරිපාලනමය කටයුතුවලින් වෙන් කිරීම ආදී පියවරයන් තුළින් මෙරට නූතන අධිකරණ පද්ධතියෙහි බිහිවීම කෙරෙහි පුරෝගාමී කාර්යයක් ඉටු කරන ලදි.  නිදහසින් පසු මෙරට අධිකරණ ක්‍රියාදාමයේ පෙරළිකාර වෙනසක් 1973 අංක 44 දරන යුක්තිය පසිඳලීමේ නීතිය හරහා සිදු වූ අතර ඒ හරහා එතෙක් ක්‍රියාත්මක වූ අපරාධ නඩු විධාන සංග්‍රහය, අපරාධ අභියාචන අධිකරණ ආඥා පනත, උසාවි ආඥා පනත, අභියාචනාධිකරණ පනත, ග්‍රාමීය අධිකරණ ආඥා පනත වැනි බොහෝ කාර්යපටිපාටික නීතීන් අවලංගු කරනු ලැබීය. කෙසේ නමුත් මෙකී 1973 අංක 44 දරන පනත ක්‍රියාත්මකව පැවතියේ කෙටි කලකි. 

1978දී විධායක ජනාධිපති ධූරයක් සහිත දෙවන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ක්‍රියාවට නැංවූ පසුබිමක 1973 අංක 44 දරන එතෙක් ක්‍රියාත්මක වූ යුක්තිය පසිඳලීමේ පනත අහෝසි කරන ලදි. 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ස්වාධීන අධිකරණයක් පිහිටුවීම මූලික අරමුණ කරගන්නා ලද බව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ XV වන පරිච්ඡේදය විමසීමේදී ගම්‍යමාන වේ. එසේම 1978 ආණ්ඩුක්‍රම  ව්‍යවස්ථාපිත ප්‍රතිපාදන හරහා ඉහළ අධිකරණ සහ එහි බලතල පිළිබඳව හඳුන්වා දී තිබේ. ඊට අමතරව පහළ අධිකරණවල කටයුතු සිදු කිරීම සඳහා 1978 අංක 02 දරන අධිකරණ සංවිධාන පනත හදුන්වාදී තිබේ.. ඒ අනුව 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව හා 1978 අංක 02 දරන අධිකරණ සංවිධාන පනත ආශ්‍රය කොටගෙන ශ්‍රී ලංකාවේ නූතන අධිකරණ ව්‍යුහය ගොඩ නැගී තිබේ. 1978 දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාවේ 105 ව්‍යවස්ථාව මගින් ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ පද්ධතිය පිළිබඳව හඳුන්වා දී ඇති අතර 105(1) ව්‍යවස්ථාව මගින් ඉහළ අධිකරණ පිළිබඳ දක්වයි. 105(1) අනුව,

(අ) ශ්‍රී ලංකා ජනරජයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය

(ආ) ශ්‍රී ලංකා ජනරජයේ අභියාචනාධිකරණය

(ඇ) ශ්‍රී ලංකා ජනරජයේ මහාධිකරණය සහ පාර්ලිමේන්තුව  විසින් කලින් කල නියම කොට පිහිටුවනු ලැබිය හැකි වෙනත් යම් මුල් අවස්ථා අධිකරණ විනිශ්චය අධිකාර හෝ ආයතන                                                 

යන මේ ආයතන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ විධිවිධානවලට යටත්ව ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කරන්නා වූ තහවුරු කරන්නා වූ සහ බලගන්වන්නා වූ යුක්තිය පසිඳලන ආයතන වන්නේය.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ මුලින්ම ඇති වූ ශ්‍රේණිගත අධිකරණ පද්ධතිය පහත පරිදි දැක්විය හක.

01. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය

02. අභියාචනාධිකරණය

03. දිසා අධිකරණය

04. පවුල් අධිකරණය

05. මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය

06. ප්‍රාථමික අධිකරණය

මේ අතරින් මහාධිකරණයේ සිට ප්‍රාථමික අධිකරණ දක්වා වූ අධිකරණ ව්‍යුහය හා බලතල අධිකරණ සංවිධාන පනතේ විධිවිධාන අනුව තීරණය කරනු ලබන අතර ඉහළ අධිකරණ වන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හා අභියාචනාධිකරණය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රතිපාදන අනුව පාලනය වේ. නමුත් නැවතත් 1989 අංක 16 දරන පනතින් 1978 අධිකරණ සංවිධාන පනතට සංශෝධන කිහිපයක් එක් කරන ලදි. සංශෝධිත පනතේ 2 වගන්තියට අනුව අධිකරණ සංවිධාන පනතෙහි පාලනයට යටත් වනුයේ පහත සඳහන් අධිකරණයන්‍ ය. 

01. මහාධිකරණය

02. දිසා අධිකරණය 

03. සුළු ඉල්ලීම් අධිකරණය

04. මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය

මේ අතරින් පවුල් අධිකරණය යන ආයතනය ශ්‍රී ලංකා අධිකරණ ක්‍රමයෙන් ඉවත්ව ඇති අතර පවුල් අධිකරණ බලයද ක්‍රියාත්මක වනුයේ දිසා අධිකරණය හරහාය. ප්‍රාථමික අධිකරණවල ක්‍රියාකාරීත්වය තීරණය කරනුයේ 1979 අංක 44 දරන ප්‍රාථමික අධිකරණ නඩු විධාන පනතෙනි. 1978 දෙවන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට 1987දී එක් කරන ලද 13 වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය මගින් පළාත් සභා ක්‍රමය පිහිටුවන ලද අතර එහි 154ග ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව පළාත්බද මහාධිකරණ පිහිටුවා තිබේ.21 වන සියවසේදී මෙරට අධිකරණ ක්‍රමය තුළ දැවැන්ත වෙනසක් සිවිල් අභියාචනා මහාධිකරණ පිහිටුවීමෙන් සිදු විය. මෙකී එක් එක් අධිකරණ ආයතනය පිළිබඳව විමසා බලමු.

ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය

මෙරට අධිකරණ පද්ධතියේ ඉහළම සහ අවසාන අධිකරණය ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථවේ 119(1) ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව (20සංශෝධනයට යටත්ව) ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය අග්‍රවිනිශ්චයකාරවරයාගෙන්ද සෙසු විනිසුරුවන් 6කට නොඅඩු 16කට නොවැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. 105 (3) ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව ශ්‍රී ලංකා ජනරජයේ උත්තරීතරම සහ අවසානාත්මක ලේඛනෝපගත කිරීමේ ජ්‍යෙෂ්ඨතම අධිකරණය ලෙස ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හඳුනාගෙන තිබේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සතු අධිකරණ බලය දෙයාකාර වේ.

01. සාමාන්‍ය අධිකරණ බලය

02. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණ බලය

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 118 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව එහි සාමාන්‍ය අධිකරණ බලය පහත පරිදි ගොනු කළ හැක. 

(අ) පනත් කෙටුම්පත්වල ව්‍යවස්ථානුකූලභාවය සම්බන්ධයෙන් වූ අධිකරණ බලය

(ආ) මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වූ අධිකරණ බලය

(ඇ) අවසාන අභියාචනාධිකරණ බලය

(ඈ) උපදේශන අධිකරණ බලය

(ඉ) ඡන්ද පෙත්සම් සම්බන්ධයෙන් වූ අධිකරණ බලය

(ඊ) පාර්ලිමේන්තුවේ යම් වරප්‍රසාද කඩ කිරීමක් සම්බන්ධයෙන් වූ අධිකරණ බලය සහ

(උ) පාර්ලිමේන්තුව විසින් නීතියෙන් පවරනු ලබන හෝ නියම කරනු ලබන වෙනත් කාරණා සම්බන්ධයෙන් වූ අධිකරණ බලය

ඊට අයත් වේ.

ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සතු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණ බලය 120 සිට ව්‍යවස්ථා මගින් දක්වා තිබේ. 

 120 ව්‍යවස්ථාවට අනුව යම් පනත් කෙටුම්පතක් හෝ පනත් කෙටුම්පතක විධිවිධානයක් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුකූලදැයි තීරණය කිරීමේ බලය

 125 ව්‍යවස්ථාවට අනුව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අර්ථ නිරූපණය කිරීමේ බලය

 126 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව මූලික අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධ අධිකරණ බලය

මේ යටතේ 3 වන පරිච්ඡේදයෙන් හෝ 4 වන පරිච්ඡේදයෙන් හෝ ප්‍රකාශකොට පිළිගනු ලබන මූලික අයිතිවාසිකමක් නැතහොත් භාෂා අයිතිවාසිකමක් යම් විධායක හෝ පරිපාලන ක්‍රියාවක් මගින් කඩ කිරීම හෝ කඩ කිරීමට අත්‍යාසන්නව පැවතීම හා සම්බන්ධ කවර වූ හෝ ප්‍රශ්නයක් විභාග කොට තීරණය කිරීමේ තනි හා අනන්‍ය බලය ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ඇති බව 126(1) ව්‍යවස්ථාව මගින් දක්වයි. 

 127 (2) හා 128 ව්‍යවස්ථා මගින් අභියාචනාධිකරණ බලය හෙවත් අභියාචනාධිකරණයට විරුද්ධ අභියාචනා බලය හිමි වේ. මීට පෙර මෙම බලය ප්‍රිවි කවුන්සිලයට පැවරී තිබුණු අතර නිදහසින් පසු ලංකාවේ ගැටලු ලංකාව තුළම විසඳිය යුතු බවට පිළිගැනීමත් සමග අවසාන අභියාචනාත්මක බලය ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට හිමි විය. ඒ අනුව අභියාචනාධිකරණය හෝ පහළ අධිකරණවලින් ඉදිරිපත් වන අභියාචනා විභාග කිරීම, ප්‍රතිශෝධන අධිකරණ බලතල, නඩුවක් නැවත අසන ලෙස පහළ අධිකරණ වෙත ආපසු හරවා යැවීමේ බලතල, පහළ අධිකරණ ආයතනවලට විනිසුරුවන් පත් කිරීම වැනි බලතල හිමිවී ඇති බව දක්වා තිබේ. 

 129 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව උපදේශන අධිකරණ බලය හිමි වේ.

 129(1) ව්‍යවස්ථාව මගින් දක්වනුයේ යම්කිසි අවස්ථාවක ජාතික වැදගත්කමකින් යුතු ප්‍රශ්න සම්බන්ධව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ මතය විමසා සිටීමටත් එම අවස්ථාවලදී ජනාධිපතිවරයාට තම නිල බලය භාවිත කොට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ මතය විමසා බලා උපදේශයක් ලබා දෙන ලෙසත් ඉල්ලා සිටීමේ හැකියාව ලැබේ.

 130 (අ) ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව ජනාධිපතිවරයා තෝරා පත් කර ගැනීම සම්බන්ධයෙන් වූ යම්කිසි නඩු කටයුත්තක් සහ 130(ආ) ප්‍රකාරව මැතිවරණ පෙත්සම් නඩුවකදී අභියාචනාධිකරණය විසින් කරන ලද ආඥාවකට නැතහොත් දෙන ලද නඩු තීන්දුවකට විරුද්ධව ඉදිරිපත් කරන ලද අභියාචනයක් විභාග කිරීමට බලය පවතී.

මේ සම්බන්ධයෙන් වැදගත් නඩු තීරණයක් ලෙස Sarath Fonseka vs Mahinda Rajapakshe (Election petition) (2010)1Sri.L.R.376නඩු තීන්දුව දැක්විය හැක. එහිදී J.A.N.සිල්වා විනිසුරුතුමා දක්වනුයේ මැතිවරණ පෙත්සමක් විභාග කිරීම සඳහා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 130 ව්‍යවස්ථාව අනුව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට බලය පැවරෙන බවයි.

රිට් ආඥා නිකුත් කිරීමේ බලය

 140 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව අභියාචනාධිකරණයට රිට් ආඥා නිකුත් කිරීමේ බලය හිමිව ඇති අතර පළමු වන ව්‍යවස්ථා සංශෝධනය මගින් එම බලතල ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ලබා දී තිබේ.

ලංකාවේ අධිකරණ රීති සැකසීමේ බලය

 136 ව්‍යවස්ථාව මගින් ලංකාවේ අධිකරණ රීති සැකසීමේ බලය තිබේ.

ඒ යටතට නීතීඥවරු ඇතුළත් කර ගැනීම, සේවයට බඳවා ගැනීම, සේවය අත් හිටුවීම, සේවයෙන් ඉවත් කිරීම, වෘත්තීය විෂමාචාර විභාග කිරීම, විනය පරීක්ෂණ සිදු කිරීම පිළිබඳ බලතලද ඇතුළත් වේ. 

 105(3) යටතේ ඕනෑම අධිකරණ ආයතනයකට අපහාස කිරීම සම්බන්ධ දඬුවම් කිරීමේ බලතලද ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට හිමිව තිබේ. 

 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 132(1) වගන්තියට අනුකූලව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය රැස්විය යුත්තේ කොළඹදී ය. එහෙත් අගවිනිසුරුවරයාට ස්වකීය අභිමතය පරිදි වෙනත් තැනක ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය කැඳවිය හැක. වර්තමානයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය පිහිටුවා ඇත්තේ කොළඹ අලුත් කඩේ අධිකරණ සංකීර්ණය තුළය.

අභියාචනාධිකරණය

ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට පසුව ඇති ලේඛනෝපගත ඉහළම අධිකරණයයි. පහළ අධිකරණයන්හි නීතිය සහ සිද්ධිමය වැරදි නිවැරදි කිරීමේ අභියාචනාධිකරණ බලය මෙයට හිමිවේ. 

 137 ව්‍යවස්ථාව මගින් (20 සශෝධනයට යටත්ව) දක්වනුයේ අභියාචනාධිකරණය, එහි සභාපතිවරයාගෙන්ද සෙසු විනිසුරුවන් හයදෙනෙකුට නොඅඩු 19 දෙනෙකුට නොවැඩි සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත විය යුතු බවයි. 

 107 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව ජනාධිපතිවරයා විසින් අභියාචනාධිකරණ විනිසුරුවන් තෝරා පත් කරනු ලබයි. 

අභියාචනාධිකරණයේ අධිකරණ බලය

මේ පිළිබඳ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 138-145 ව්‍යවස්ථාවන්හි දක්වා තිබේ. අභියාචනාධිකරණය සතු අධිකරණ බලය අංශ 02කට බෙදා දැක්විය හැක.

01. මුල් අධිකරණ බලය

02. අභියාචන විමසීමේ බලය

 138 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව මහාධිකරණයේ අභියාචනා අධිකරණ බලය හෝ මුල් අවස්ථා අධිකරණ බලය හෝ ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ඒ අධිකරණය විසින් හෝ යම්කිසි මුල් අවස්ථා අධිකරණයක් විනිශ්චය අධිකාරයක් හෝ වෙනත් ආයතනයක් විසින් හෝ කරන සියලුම වැරදි නිවැරදි කිරීමේ අභියාචනා බලය හිමි වේ.

 139(1) ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව කවර හෝ ආඥාවක්, නඩු තීන්දුවක්, තීන්දු ප්‍රකාශයක් හෝ දණ්ඩන නියමයක් නීතිය අනුව ස්ථීර කිරීම, ප්‍රතිවර්තනය කිරීම, නිවැරදි කිරීම හෝ සුළු වශයෙන් වෙනස් කිරීම හෝ ඊට අදාළ නඩු විධාන නිකුත් කිරීම හෝ අලුතින් නඩු විභාගයක් හෝ වැඩිදුර නඩු විභාගයක් පවත්වන ලෙස ආඥා කිරීමේ බලය හිමිවේ. 

 140 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව මුල් අවස්ථා අධිකරණයක හෝ විනිශ්චය අධිකාරයක හෝ වෙනත් ආයතනයක වාර්තා සෝදිසි කිරීමට සහ පරීක්ෂා කිරීමට ද, නීතිය අනුව සර්ටියෝරාරී, තහනම්, ප්‍රොසිඩෙන්ඩෝ, මැන්ඩාමුස්, ක්වෝවොරොන්ටෝ ස්වභාවයේ වූ රිට් ආඥා නිකුත් කිරීමට බලය පවතී. 

 141 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව නීතිය අනුව ක්‍රියා කිරීම සඳහා යම් පුද්ගලයෙකු අධිකරණය ඉදිරියට ගෙනෙන ලෙස හෝ රජයේ හෝ පෞද්ගලික හෝ අත්අඩංගුවේ නීතිවිරෝධීව රඳවා තබාගෙන ඇති පුද්ගලයෙකු අධිකරණය ඉදිරියට ගෙන එන ලෙස හබයාස් කෝපුස් රිට් ආඥා නිකුත් කිරීමේ බලය පවතී.

 143 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව ඉන්ජන්ෂන් තහනම් නිකුත් කිරීමේ බලයද හිමිව තිබේ. ඉන්ජන්ෂන් තහනම් නිකුත් කිරීමේ බලය යනු ප්‍රතිකර්ම රහිත අනර්ථයක් සිදු වීම වැළැක්වීමට ආඥා කිරීමේ බලයයි.

 144 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරු තෝරා පත් කර ගැනීම සම්බන්ධව අක්‍රමිකතා විමසා බැලීමේ අධිකරණ බලය හිමි වී තිබේ.  

 145 ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාරව මුල් අවස්ථා අධිකරණයක වාර්තා සෝදිසි කිරීමට, පරීක්ෂා කි‍රීමට බලය ලැබී තිබේ. 

 6 වන ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයෙන් එකතු කරන ලද 157අ ව්‍යවස්ථාව අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ භෞමික අඛණ්ඩතාවය උල්ලංඝනය කරන පුද්ගලයන්ට දඬුවම් පැමිණවීමේ බලය ද හිමිව තිබේ.

මීළඟ ලිපියෙන් - මහාධිකරණය, වාණිජ මහාධිකරණය, සිවිල් අභියාචන මහාධිකරණය, දිසා අධිකරණය, මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය, ප්‍රාථමික අධිකරණ

රචනය:

ඉමේෂා කාවින්දි 

නීති පීඨය 

දෙවන වසර 

කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය

ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර

ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී  ජනරජයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව 1978

Cooray L.J.M., An Introduction to the legal system of Sri Lanka (1st Publish 1972, Stamford Lake Publication)

Savitri Goonasekere, ‘The Roman Dutch Law in Plural Legal System of Sri Lanka’ The Colombo Law Review 1988)

හෙට්ටිගේ, එන්., ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණ ක්‍රමය සහ යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්‍රියාවලිය (සමාධි ප්‍රකාශකයෝ, 2017)

<https://www.jsc.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Itemid=64&lang=en >