අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය

ක්‍රි.ව 1739- 1945 යන කාල සීමාව තුළ පැවැති දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව නැවත ලෝකය තුළ එවැනි යුද්ධයක් ඇති නොවීම සඳහා වගබලා ගැනීමේ අවශ්‍යතාවයක් මතුවූ බැවින් ඒ සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (United Nations) නිර්මාණය කරන ලදී. මෙම සංවිධානයේ ක්‍රියාකාරී ආයතන හයක් දක්නට ලැබේ. එනම්,

01. මහා මණ්ඩලය

02. ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ

03. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලය

04. මහ ලේකම් මණ්ඩලය

05. භාරකාර මණ්ඩලය

06. අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය, යන ආයතන වේ.

නෙදර්ලන්තයේ හේග් නුවර පිහිටි එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ප්‍රධානම අධිකරණ ආයතනය වන්නේ මෙම අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (International Court of Justice - ICJ) යි. මෙය එක්සත් ජාතීන්ගේ සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ප්‍රඥප්තිය යටතේ 1945 දි ස්ථාපනය කරන ලදී. මෙහි පවතින අධිකරණ බලය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකත්වය ලද සෑම රජ්‍යයකටම විවෘතව පවතී. තවද සංවිධානයේ සාමාජිකත්වය නොලත් රාජ්‍යයක් වුව ද මහා මණ්ඩලයේ එනම්, සංවිධානයේ සාමාජික රාජ්‍යයන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත මහා මණ්ඩලයේ අනුමැතිය ලබාගෙන අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය වෙත පිවිසිමට හැකියාව පවතී. අදාළ පාර්ශ්වයන්ට මෙම අධිකරණය වෙත තම පැමිණිල්ල ඉදිරිපත් කිරීමට හැකියාවක් පවතියි. ඊට අමතරව මෙම සංවිධානයේ ප්‍රධාන ආයතනයක් වන ආරක්ෂක මණ්ඩලයට ද ගැටලුවක් අධිකරණය වෙත යොමු කිරීමට හැකියාවක් පවතී. 

මෙම ආයතනය ස්වාධීන ආයතනයක් වන අතර මෙහි සාමාන්‍යයෙන් නිල කාලය වසර 9කි. එම නිල කාලය සදහා විනිසුරුවන් 15 දෙනෙකු පත්කර ගැනීම සිදු කරයි. මෙහි පත් කිරීම සිදු කරනු ලබන්නේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සහ මහා මණ්ඩලය විසින් වෙන වෙනම ඡන්ද ප්‍රකාශ කිරීම මගින්ය. මෙහිදී ප්‍රධාන පදනම වන්නේ අධ්‍යාපනික සහ වෘත්තීය සුදුසුකම මත වුවත් ලෝකයේ පවතින සෑම නීති ක්‍රමයක්ම නියෝජනය වන අයුරින් මෙහි පත් කිරීම සිදු කරනු ලැබේ. මෙහි 15 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත විනිසුරු මඩුල්ලෙන් තුනෙන් දෙකක් (2/3) සෑම අවුරුදු තුනකට වරක්ම විශ්‍රාම ගනී. තවද එක් වරක් සාමාජිකත්වය දැරූ පුද්ගලයෙකුට නැවත වරක් සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමට හැකියාවක් පැවතුන ද එකම අවස්ථාවේදී එකම රාජ්‍යයේ සාමාජිකයන් දෙදෙනෙක් පත්විය නොහැකිය. මෙම අධිකරණයේ ප්‍රධාන භාෂාව වන්නේ ප්‍රංශ භාෂාව සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාව වේ.

අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයේ (ICJ) කාර්ය සහ බලතල පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන විට මෙයට උපදේශනාත්මක අධිකරණ බලයක් ද පවතී. මෙහිදී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ පවතින ආයතන වන ආරක්ෂක මණ්ඩලය සහ මහා මණ්ඩලය වැනි ආයතන වලට සහ සමාන බලය තිබෙන ඒජන්සි ආයතන වලට ද නීති උපදෙස් ලබා දීමට බලය පවතී. ඊට අමතරව එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියේ පවතින කරුණු පිළිබඳව විනිශ්චය කිරීමට ද බලය පවතී. තවද අන්තර්ජාතික නීතිය හා ගිවිසුම් පිළිබඳ විවරණයට මෙන්ම අන්තර්ජාතික වගකීම් උල්ලංඝනයවීම පිළිබඳව නීති ගැටලු විනිශ්චය කිරීමට ද බලය පවතී. ද්විපාර්ශ්වික හා බහු පාර්ශ්වික ගිවිසුම් නිර්මාණය සම්බන්ධයෙන් පවතින ගැටලු සදහා තීරණ ලබාදීමට ද හැකියාවක් පවතී. 

අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයේ උපදේශනාත්මක බලය භාවිත වූ අවස්ථාවක් ලෙස කොසොවෝ රාජ්‍යය විසින් ප්‍රකාශයට පත්කෙරූ ඒකපාර්ශ්වික ස්වාධීනතා ප්‍රකාශය සම්බන්ධ තීරණය දැකගැනීමට හැකිය. එනම් කොසොවෝ රාජ්‍යය විසින් ප්‍රකාශයට පත්කළ ඒකපාර්ශ්වික ස්වාධීනතා ප්‍රකාශය ජාත්‍යන්තර නීතිය උල්ලංඝනය කරනවාද/නැද්ද යන්න පිළිබඳව 2010 වර්ෂයේ දී අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (ICJ) විසින් උපදේශනාත්මක තීරණයක් ලබා දෙන ලදී. එහිදී ලබාදුන් තීරණය වන්නේ කොසෝවෝ ස්වාධීනතා ප්‍රකාශය අන්තර්ජාතික නීති උල්ලංඝනය නොකරන බවත් අන්තර්ජාතික නීතියට අනුකූල බවත් ය.

නමුත් මෙහිදී අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (ICJ) මගින් ලබා දුන් තීරණය ඒකමතික තීරණයක් නොවන අතර එය බෙදුම් තීරණයක් වේ. එනම් මෙහිදී කොසෝවෝ (Kosovo) සම්බන්ධ මෙම කාරණය සම්බන්ධයෙන් උපදේශනාත්මක තීන්දුවක් ලබාදීමට අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයට අධිකරණ පාත්‍රතාව තිබෙනවා ද යන්න සම්බන්ධයෙන් සහ කොසෝවෝ ඒකපාර්ශ්වික ස්වාධීනතා ප්‍රකාශය මඟින් අන්තර්ජාතික නීතිය උල්ලංඝනය නොවන බව යන මතය සම්බන්ධයෙන් බෙදුම් තීරණයක් පැවතුණි.

අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (ICJ) සම්බන්ධ ඉතාමත් විශේෂ අවස්ථාවක් ලෙස Colmbia v. Peru (1950) (සරණාගත නඩුව) යන නඩුවට ද අවධානය යොමු කළ හැකිය. මෙහිදී ඇතිවූ ගැටලුවේ මූලික පදනම් හේතුව වූයේ කොලොම්බියානු තානාපති කාර්යාලය මගින් පේරු රාජ්‍යයේ ඇති වූ කැරැල්ලක් සඳහා උපකාරී කළ දේශපාලන නායකයකුට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික රැකවරණය ලබාදීම වේ. මෙහිදී කොලොම්බියානු පාර්ශ්වයෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ හවානා සම්මුතිය 1928 (Pan-American Havana Convention on Asylum), 1911 බොලිවියානු සම්මුතිය (Bolivian Agreement on Extradition) සහ 1933 මොන්ටිවීඩියෝ සම්මුතිය (Montevideo Convention on political Asylum) යන සම්මුතීන්වලට අනුව කොලොම්බියාවට මෙසේ කිරීමට හැකියාවක් පවතින බවයි. කෙසේ නමුත් අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයේ අවසාන තීන්දුව වූයේ මෙහිදී පැවති අවස්ථාපිත සාධක වලට අනුව කොලොම්බියාවට මෙවැනි දෙයක් කිරීමට හැකියාවක් නොපවතින බවයි. 

2021 වර්ෂයේදීත් අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය ඉදිරියේ පැවති ගැටලුවක් ලෙස Qutar v. United Arab Emirates යන නඩුව දැකගත හැකිය. එහිදී පදනම් වූ හේතුව වූයේ එක්සත් අරාබි එමිර් රාජ්‍යය මගින් කටාර් ජාතිකයන්ට ජාතිකත්ව සම්භවය පදනම් කරගෙන වෙනස්කොට සැලකීමයි. මෙය 1965 සියලූ වර්ගවල වර්ගවාදී වෙනස්කම් ඉවත් කිරීම පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය (International Convention on the Elimination of All forms of Racial Discrimination – CERD) උල්ලංඝනය කිරීමක් බව කාටර් විසින් ප්‍රකාශ කර තිබේ. නමුත් 2021/02/04 දින ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ මෙම ගැටලුව සඳහා විසඳුමක් ලබාදීමට අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයට අධිකරණ බලයක් නොමැති බවයි.

තවද අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (ICJ) මැදිහත් වූ තවත් විශේෂ අවස්ථාවක් වන්නේ පලස්තීනයේ හා ඊශ්‍රායලය අතර ඇති භුමි භාගයක් වන ගාසා තීරයේ ඊශ්‍රායලය විසින් තාප්පයක් ඉදි කිරීම හේතුවෙන් ඇතිවූ ආරවුල සඳහා මැදිහත්වීම වේ. මේ ආකාරයට අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය බොහෝ ගැටළු ප්‍රමාණයක් විසඳීමට මැදිහත් වී තිබේ. එය ලෝකය තුල සාමය ආරක්ෂා කිරීමට මූලික පිටුවහලක් වී ඇත. 

යම් ගැටලුවක් සදහා අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණය (ICJ) මඟින් තීන්දුවක් ලබා දීමේදී සැලකිල්ලට ගන්නා නීති මූලාශ්‍රයක් වන්නේ අදාළ පාර්ශ්වයන් පිළිගන්නා නීති අඩංගු අන්තර්ජාතික ගිවිසුම්ල නීති වශයෙන් පිළිගත හැකි අන්තර්ජාතික සිරිත් විරිත් සහ ශිෂ්ට සම්පන්න ජාතීන් පිළිගෙන ඇති මූලික නීති වේ. මෙමඟින් වඩාත් ප්‍රගතිශීලී තීන්දු ලබාදී තිබුණ ද මෙහි ක්‍රියාපටිපාටිය තුළ අඩුපාඩු දුර්වලතා පවතී. එනම් එම ආයතන ස්වාධීන ආයතනයක් වුවත් ඒ සඳහා විවිධ ගැටලු බලපෑම් පවතී. සාමාජික රාජ්‍යයන් ඉල්ලා නොසිටිය හොත් තම බලය ක්‍රියාත්මක කිරීමට නොහැකි වන බැවින් එමගින් මෙම අධිකරණයේ (ICJ) ක්‍රියාකාරීත්වය සීමාවේ. තවද ජාත්‍යන්තර සබඳතා වල බල දේශපාලනයක් මගින් පාලනය වන නිසා රාජ්‍යයන් අතර පැන නගින ගැටලු සහ ප්‍රශ්න විනිශ්චය කිරීම සඳහා නීති ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමද අපහසු වේ. 

කෙසේ නමුත් විවිධාකාර ගැටලුවලට අන්තර්ජාතික යුක්ති අධිකරණයට මුහුණ දීමට සිදු වුවත් අනාගතයේදීත් ලෝක සාමය ආරක්ෂා කර ගැනීමට විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කිරීමට හැකියාවක් පවතී.

රචනා කළේ:

ගෞරි රසාංජලී,

නීති පීඨය,

කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය