ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් - I කොටස

 අන්තර්ගතය: මානව අයිතිවාසිකම්, මූලික අයිතිවාසිකම්, ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්, 10- සිතීමේ, හෘදයසාක්ෂියේ හා ආගමික නිදහස, 11- වධ හිංසාවලින් නිදහස, 12- සර්ව සාධරණත්වයේ නිදහස, 13- අත්තනෝමතිකව සිරභාරයට ගැනීමෙන්, රඳවා තබා ගැනීමෙන් හා දඩුවම් කිරීමෙන් නිදහස සහ අතීතයට බලපාන දණ්ඩන නීති පැනවීම තහනම් කිරීම

වර්තමාන සංකීර්ණ සමාජ රටාව තුළ ජීවත් වන සෑම පුද්ගලයකුම තම ජීවන රටාව සකසා ගැනීමේදී, තම අයිතීන් භුක්ති විඳිනවාත් සමඟම අනෙකාගේ අයිතීන් වලට ගරු කිරීමට ද බැඳී සිටී. එනම් සෑම පුද්ගලයෙකුම යුතුකම් හා වගකීම් වලින් බැඳී සිටින අතර, ඒවා මගහැර සිය දෛනික පැවැත්ම තහවුරු කරගැනීමට ඔවුනට නොහැකිය. මෙහිලා තමන්ට හිමි අයිතිවාසිකම් මොනවාද යන්න පළමුව සෑම අයෙකුම සැකයෙන් තොරව දැනගත යුතුය. එය පරිපූර්ණ මිනිස් ජීවිතයක් ගොඩනගා ගැනීමට ශක්තිමත් අත්වැළකි. 

අයිතිවාසිකම් යනු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයක ඉතා වැදගත් අංගයකි. නමුත් අයිතිවාසිකම් යන්න හඳුනාගැනීමට නිශ්චිත එක් නිර්වචනයක් ඉදිරිපත් කිරීම දුෂ්කරය.එය විවිධ චින්තකයින්, විවිධ නීතිවේදීන් විවිධාකාරයෙන් විග්‍රහ කොට තිබේ. 

“අයිතිවාසිකම් යනු මිනිසාගේ පෞද්ගලිකත්වය පරිපූර්ණ කර ගැනීමට තිබිය යුතු රටාවකි”

-මහාචාර්‍ය විශ්වා වර්ණපාල-

“යහපත් සමාජ ජීවිතයක් ගත කිරීමට අවශ්‍ය අන්‍යයන් අපගෙනුත්, අප අන්‍යයන්ගෙනුත් අපේක්ෂා කරන්නා වූ සමාජ ඉඩප්‍රස්තාව අයිතිවාසිකම් වේ. 

-හොබ්ස් හවුස්-

“අයිතිවාසිකම් යනු මිනිසාට තම සමාජ ජීවිතය යහපත් අයුරින් පවත්වාගෙන යාමට අවශ්‍ය කොන්දේසිය”

-හැරල්ඩ් ජේ ලැස්කි-

මෙලෙස විවිධාකාරව අර්ථගන්වන අයිතිවාසිකම් වර්තමාන ලෝකය තුළ බොහෝ රටවල සාකච්ඡාවට ලක්වන ප්‍රධාන අංගයක් බවට පත්ව හමාරය. කිසියම් රාජ්‍යක් මෙම අයිතිවාසිකම් පිළිගන්නා ආකාරය හා ප්‍රමාණය මත එම රාජ්‍යයේ ස්වභාවය පවා තීරණය කිරීම දක්නට ලැබේ. 

 

මානව අයිතිවාසිකම් යනු  

අයිතිවාසිකම් වර්ගීකරණය තුළ මානව අයිතිවාසිකම්වලට හිමිවන්නේ ප්‍රමුඛ ස්ථානයකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනය දක්වන ආකාරයට “මිනිසුන්, මිනිසුන් වීම නිසාම හිමිවන්නා වූ අයිතිවාසිකම් මානව අයිතිවාසිකම් වේ.” මෙලෙස හැඳින්වෙන මානව අයිතිවාසිකම් වල ඉතිහාසය බලන විට ඉතා දීර්ඝ ඉතිහාසයක් දක්නට ලැබේ. ඇතැමුන් පවසන්නේ මානව අයිතිවාසිකම් වල ඉතිහාසය මානවයාගේ ඉතිහාසය තරම්ම ඉපැරණි බවය. කෙසේ නමුත් මෙම මානව අයිතිවාසිකම් සඳහා නෛතික බලාත්මක පදනමක් ලැබෙනුවේ දෙවැනි ලෝක යුද්ධයෙන් පසු යුගයේදීය.දෙවන ලෝක යුධ සමයේ සිදුවූ සමූල ඝාතන ඇතුළු බරපතල විනාශයන් දුටු අන්තර්ජාතික ප්‍රජාව නැවත එවන් තත්වයක් ඇති නොවීමට පිළියමක් ලෙස එක්සත්ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවා එහි ප්‍රධාන අරමුණක් බවට මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම හා ප්‍රවර්ධනය කිරීම පත්කරන ලදි. එහි ප්‍රතිපල ලෙස එලේනා රූස්වෙල් මහත්මියගේ ප්‍රධානත්වයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශය (UDHR) වර්ෂ 1948 දී වගන්ති 30කින් යුතුව කෙටුම්පත් විය.අනතුරුව 1966 තෙක්ම අඩුවක්ව පැවති සම්මුතියක බිහිවීම සම්පූර්ණ කරමින් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අන්තර්ජාතික සම්මුතිය (ICCPR) හා ආර්ථික, සමාජ හා සංස්කෘතිකමය අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අන්තර්ජාතික සම්මුතිය (ICESER) බිහිවන ලදි. ඒ අනුව මෙම ත්‍රිත්වයෙහිම එකතුවෙන් මානව අයිතිවාසිකම් වලට නෛතික පදනමක් සකස් වූ අතර මෙම ත්‍රිත්වයෙහි එකතුව International Bill of Rights ලෙස හඳුනා ගනු ලැබීය. 

මෙම මානව අයිතිවාසිකම් සරලව මනුෂ්‍යයකුට මානව ගෞරවය සහිතව ජීවත් වීම සඳහා අවශ්‍ය කරන මූලික මානව අයිතිවාසිකම් ලෙස හැඳින්විය හැකිය.

 

මූලික අයිතිවාසිකම් යනු 

රටක ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් නෛතික වශයෙන් පිළිගැනීමක් ලබා දී තහවුරු කර දී තිබෙන අයිතිවාසිකම් මූලික අයිතිවාසිකම් ලෙස ඉතා සරලව හඳුනාගත හැකිය. මෙම මූලික අයිතිවාසිකම් උක්ත මානව අයිතිවාසිකම් ඇසුරින් බිහිවී ඇති බව පැවසීම නිරවද්‍යවේ. එනම් අන්තර්ජාතික නීතියේ එන මානවහිමිකම් අතරින් තෝරාගනිමින්, යම් පරමාධිකාරී රාජ්‍යක් විසින් තම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව හෝ වෙනත් යම් පනතක් මඟින් තම ජනතාවට ලබාදෙන අයිතිවාසිකම් මූලික අයිතිවාසිකම් වේ. තමන්ගේ රටේ ජනතාවට තහවුරු කරදිය හැකියැයි සිතන අයිතිවාසිකම් රාජ්‍යයන් විසින් මෙලෙස සිය රාජ්‍යයේ මූලික අයිතිවාසිකම් තුළට එකතුකරගනී. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව හරහා මෙලෙස ජනතාවට මූලික අයිතිවාසිකම් ලබාදුන් රටවල් ලෙස ශ්‍රී ලංකාව, ඉන්දියාව, පාකිස්ථානය යානාදී රටවල් හඳුනාගත හැකි අතර බ්‍රිතාන්‍ය තුළ 1998 මානව හිමිකම් පනත නම් වූ වෙනත් පනතක් හරහා මූලික අයිතිවාසිකම් ලබා දී තිබීම දක්නට ලැබේ.

 

ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්

ශ්‍රී ලාංකිකයන් ලෙස අභිමානවත්ව, පරිපූර්ණ පෞර්ෂත්වයකින් ජීවත් වීම සඳහා අපට හිමි අයිතිවාසිකම් මොනවා ද යන්න පැහැදිලිවම අප අවබෝධ කර ගත යුතුය.තවකෙකු මත යැපීමකින් තොරව, බියෙන් සැකෙන් වියුක්තව ජීවත් වීමේ ලා එම අවබෝධය මහෝපකාරී වනු ඇත. 

ශ්‍රී ලංකාවේ නෛතික ඉතිහාසය දෙස හැරී බලන විට 1947 ව්‍යවස්ථාව අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධ එක් කඩයිමක් ලෙස හඳුනා ගත හැකිය. නමුත් මෙම 1947 ව්‍යවස්ථාව තුළ මූලික අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් කොටසක් දක්නට නොලැබුණි. එහි වූයේ සුළු ජාතීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම උදෙසා වූ විධිවිධාන පමණි.සෝල්බරි ව්‍යවස්ථාවේ 29(2) වගන්තිය ඒ වෙනුවෙන් වෙන්වී පැවතුණි. මෙලෙස මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව ඉඩක් වෙන් නොවීම මෙම ව්‍යවස්ථාවේ පැවති ප්‍රධාන අඩුවක් ලෙස ද කැපී පෙනුනි.

ඒ අනුව ප්‍රථම වරට ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව පැහැදිලි නෛතික පදනමක් සකස් වූයේ 1972 ප්‍රථම ජනරජ ව්‍යවස්ථාවත් සමඟය.එනම් 1972 ව්‍යවස්ථාවේ 18(1) වගන්තිය තුළ ලාංකිකයන්ගේ මූලික අයිතිවාසිකම් මොනවාද යන්න ප්‍රථම වරට සඳහන් කර තිබුණි.එසේම 18(2) වගන්තිය තුළ මෙම මූලික අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධ යම් යම් සීමාකිරීම් ද දක්වා තිබුණි.කෙසේ නමුත් මෙම මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය එතරම් පරිපූර්ණ එකක් ලෙස හැඳින්වීමට අපට නොහැකි අතරම, මෙමගින් පිරිනැමූ අයිතිවාසිකම් කඩ වුවහොත් අදාළ පාර්ශවයන්ට ඒ වෙනුවෙන් ගත හැකි නෛතික ප්‍රතිකර්ම මොනවාද යන්න මෙහි සඳහන් නොවීම ද ප්‍රබල අඩුවක් ලෙස දැක්විය හැකිය.මේ නිසාම මෙම 1972 මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය 1972 ව්‍යවස්ථාව තුළ වූ ව්‍යවස්ථා සැරසිල්ලක් ලෙස ද නම් කළ හැකිය. නමුත් කිව යුතු කරුණක් වන්නේ කෙතරම් අඩුපාඩු පැවතිය ද මෙමඟින් ශ්‍රී  ලංකාවේ නෛතික ඉතිහාසයට ලබා දුන් නව හැරවුම ඉතා වැදගත් බවයි. 

ශ්‍රී ලංකාවේ වර්ථමානයේ බලාත්මක 1978 දෙවන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තුළ ප්‍රථම වරට මූලික අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් ම පරිච්ඡේදයක් වෙන් වී තිබීම අගය කළ යුතු කරුණකි. එසේම 3 වන ව්‍යවස්ථාව හරහා මූලික අයිතිවාසිකම්, ජනතා පරමාධිපත්‍යයේම කොටසක් ලෙස දැක්වීම ද මූලික අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් 1978 ව්‍යවස්ථාව ලබා දී ඇති වැදගත් ස්වභාවය පැහැදිලි කරයි. 

1978 ව්‍යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව සාකාච්ඡා කරන විට ව්‍යවස්ථාවේ 3වන පරිච්ඡේදය මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය ලෙස හඳුනාගත හැකිය.එම පරිච්ඡේදයේ 10 සිට 14 දක්වා ව්‍යවස්ථාවන් වල හරයාත්මක වශයෙන් මූලික අයිතිවාසිකම් දක්වා තිබෙන අතර 15 වන ව්‍යවස්ථාව තුළ මෙම මූලික අයිතිවාසිකම් වලට යම් යම් සීමාකිරීම් ද දක්වා තිබේ. එසේම 17 හා 126 ව්‍යවස්ථාවන් මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වීමකදී ගත හැකි ප්‍රතිකර්ම පිළිබඳව සඳහන් කිරීමද දක්නට ලැබේ. ඒ අනුව අයිතිවාසිකම් පුළුල් ලෙස වර්ධනය කර තිබීම, පැහැදිලි ලෙස දක්වා තිබීම, අයිතිවාසිකම් වලට ප්‍රතිකර්ම සපයා තිබීම ආදී කරුණු හේතුවෙන් 1972 මූලික අයිතිවාසිකම් ඉක්මවා මෙම වර්ථමාන මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය බොහෝ දෙනෙකුගේ පැසසුමට ලක්විය. 1978 ව්‍යවස්ථාව යටතේ ලබා දී තිබෙන මූලික අයිතිවාසිකම් මොනවාද යන්න පහතින් සරලව දක්වා තිබේ. 

> 10 වන ව්‍යවස්ථාව - සෑම තැනැත්තකුටම තමන් අභිමත ආගමක් ඇදහීමේ හෝ වැළඳගැනීමේ නිදහස ද, ලබ්ධියක් හෝ විශ්වාඅසයක් දැරීමේ හෝ පිළිගැනීමේ නිදහසද ඇතුළුව සිතීමේ නිදහසට , හෘද සාක්ෂියේ නිදහසට සහ ආගමික නිදහසට හිමිකම් ඇත්තේය.

මෙම ව්‍යවස්ථාව අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ සිටින සෑම පුද්ගලයෙකුටම තමන්ගේ කැමැත්ත අනුව ඕනෑම ආගමක් ඇදහීමේ හා විශ්වාසයක් දැරීමේ නිදහස මූලික අයිතියක් ලෙස හිමි වේ. එසේම ඕනෑම දෙයක් සිතීමේ හා ඕනෑම මතයක් දැරීමේ නිදහස ද හිමිවේ. බහු වාර්ගික, බහු ආගමික සමාජ ක්‍රමයකින් යුතු ලංකාව තුළ මෙවැනි අයිතීන් පැවතීම අවශ්‍යයෙන්ම වැදගත් වේ. නිදහස් මිනිසෙකු ලෙස තෘප්‍තිමත් ජීවන රටාවක් ගොඩනගාගැනීමට මෙම මූලික අයිතිවාසිකම ඉතා වැදගත් වේ. මෙය මෙරට පුරවැසියන්ට පමණක් සීමා නොවන බවද මෙහිදී කිව යුතුය.

> 11 වන ව්‍යවස්ථාව - කිසිම තැනැත්තෙකු වධ හිංසා වලට හෝ කෲර, අමානුෂික හෝ අවමන් සහගත සැලකිල්ලකට නැතහොත් දඬුවමකට යටත් නොකළ යුත්තේය. 

ලංකාව තුළ ජීවත්වන සෑම අයෙක්ම මේ යටතේ වධ හිංසාවලින් තොරව කෲර,අමානුෂික අවමන්සහගත සැලකිල්ලකින් තොරව ජීවත් වීමට අයිතිය ලබාගනී. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය අගයන රටක් ලෙස ලංකාව තුළ මෙම මූලික අයිතිවාසිකම ඉතා වැදගත් වේ. ප්‍රායෝගිකත්වය තුළ ද බොහෝ අවස්ථා වල මෙහි වැදගත්කම අපට සනාථ වී තිබේ. විශේෂයෙන්ම පොලීසිය ඇතුළු නීතිය සුරකින නිලධාරීන් සිය නිල බලයට මුවා වෙමින් යම් අයෙකු පීඩාවට පත් කිරීමට උත්සාහ කළහොත්, එය එම වින්දිතයාගේ මූලික අයිතිවාසිකම් කඩ කිරීමක් බවට මේ යටතේ පත් වේ.රැඳවුම් නියෝග යටතේ පොලිස් භාරයේ සිටින බොහෝ සැකකරුවන්ගේ පෞද්ගලික ආරක්ෂාව උදෙසා මෙහි වැදගත්කම ඉමහත් බව ප්‍රායෝගික නිදසුන් තුළින්ම අපට පැහැදිලි වී තිබේ.තවද මෙම 11 වන ව්‍යවස්ථාව යටතේ ලංකාවේ සිටින පුද්ගලයන් කායික පීඩාවන්ගෙන් පමණක් නොව මානසික පීඩාවන්ගෙන්ද ආරක්ෂා වීමට අයිතිවාසිකම් ලබාගන්නා බව මෙහිදී කිව යුතුය. 

ඉහත 10 සහ 11 ව්‍යවස්ථා ද්විත්වයෙන් ලබා දී තිබෙන මූලික අයිතිවාසිකම් 15 වන ව්‍යවස්ථාවේ සීමාකිරීම් වලින් හෝ වෙනත් යම් සීමාවකින් සීමා නොවේ. ඒ නිසාම මෙම අයිතිවාසිකම් ද්විත්වය පරම අයිතිවාසිකම් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.

> 12 (1) ව්‍යවස්ථාව - නීතිය පසිඳලීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම ද නීතියේ රැකවරණය ද සර්ව සාධාරණ විය යුත්තේය.

> 12 (2) ව්‍යවස්ථාව - කිසිම පුරවැසියකු වර්ගය, ආගම, භාෂාව ද, කුලය, ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදය, දේශපාලන මතය හෝ උපන් ස්ථානය යන හේතු මත හෝ ඉන් කවර වූ හේතුවක් මත හෝ වෙනස්කමකට හෝ විශේෂයකට හෝ භාජනය නොවිය යුත්තේය.

> 12 (3) ව්‍යවස්ථාව - වර්ගය, ආගම, භාෂාව, කුලය හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදය යන හේතු මත හෝ ඉන් කවර වූ හේතුවක් මත හෝ වෙළඳසල්වලට, පොදු භෝජනාගාරවලට, ආපනශාලාවලට, පොදු විනෝද ස්ථාන වලට හෝ තම තමාගේ ආගමට අයත් පොදු පූජනීය ස්ථාන වලට ඇතුළු වීම සම්බන්ධයෙන් යම් අශක්නුතාවකට, බැඳීමකට, සීමාකිරීමකට නැතහොත් කොන්දේසියකට කිසිම තැනැත්තෙක් යටත් නොවන්නේය. 

1978 ව්‍යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් අතුරින් වඩාත් වැදගත් තවත් එක් අයිතිවාසිකමක් ලෙස මෙම සර්ව සාධාරණත්වයේ අයිතිවාසිකම දැක්විය හැකිය.සරලව මේ යටතේ සෑම පුද්ගලයෙකුම නීතිය ඉදිරියේ සමාන ලෙස සැලකෙන අතර කිසිඳු සාධකයක් මත ඔවුන්ව අඩු වැඩි සැලකීමකට ලක් නොකළ යුතු බව දැක්වේ. බහුවිධ සමාජ රටාවක් පවතින ලංකාව තුළ ජාති, ආගම් ආදී වූ පටු අරමුණු මත වෙන් වෙන් වශයෙන් පුරවැසියන්ට සැලකීම සිදුවුවහොත් නිසැක වශයෙන්ම ඇතිවන්නේ විනාශකාරී තත්වයකි. එම තත්වය මඟහැරලීම උදෙසා මෙම මූලික අයිතිවාසිකම ඉතා වැදගත් වේ. රටක් වශයෙන් ඉදිරියට යාමට ද මෙය උපකාරී වේ. කෙසේ නමුත් ඇතැම් අවස්ථාවල ඇතැම් පුද්ගලයන්ට සිය තනතුරුවල ස්වභාවය මත සුවිශේෂී අවස්ථා හිමි වීමක් දක්නට ලැබේ. උදාහරණ ලෙස ජනාධිපති විනිර්මුක්තිය, පාර්ලිමේන්තු වරප්‍රසාද ආදිය දැක්විය හැකිය. ඇතමුන් මෙම විශේෂ ප්‍රතිපාදන දැඩි විවේචනයට ලක් කළද තවත් අතකින් රටේ පාලනය ක්‍රමවත් කිරීමට මෙම තත්වයන් අවශ්‍ය බවද පැවසිය හැකිය.

> 12 (4) ව්‍යවස්ථාව - කාන්තාවන්ගේ, ළමයින්ගේ හෝ අබල තැනැත්තන්ගේ ප්‍රගතිය සඳහා නීතියෙන් හෝ අනුනීතිවලින් හෝ විධායක ක්‍රියා මාර්ගයෙන් හෝ විශේෂ විධිවිධාන සැලැස්වීම මේ ව්‍යවස්ථාවෙන් කිසිසේත් අවහිර නොවන්නේය.

මේ අනුව කාන්තාවන්ට, ළමුන්ට හා ආබාධිතයන්ට සුවිශේෂ වන සාධාරණ නීති නිර්මාණය කිරීමට අවස්ථාව පවතින බව පැහැදිලි වේ.

> 13 (1) ව්‍යවස්ථාව - නීතියෙන් නියම කරනු ලැබූ කාර්යපටිපාටියට අනුකූලව මිස කිසිම තැනැත්තෙකු සිරභාරයට ගැනීම නොකළ යුත්තේය. යම් තැනැත්තෙකු සිරභාරයට ගනු ලබන්නේ යම් හේතුවක් මත ද ඒ හේතුව ඒ තැනැත්තාට දැන්විය යුත්තේය. 

මේ අනුව නීතිය ඉක්මවා යමින් අත්තනෝමතික ලෙස, එකිනෙකාගේ උවමනාවට කිසිවෙකු සිරභාරයට ගැනීමට නොහැකිවේ. එවැනි අයථා සිරභාරයට ගැනීම් වලින් මිදීමට අයිතිය හිමිවේ. එසේම සාධාරණ හේතුවක් නොමැතිව කෙනෙක් සිරභාරයට ගැනීමට ඇති ඉඩකඩද මෙහිදී සංවරණය වේ. එනම් යම් අයෙකු සිරභාරයට ගනු ලබනවා නම් එම අවස්ථාවේදීම එම සිරභාරයට ගැනීමට හේතු වන්නා වූ සාධාරණ හේතුව අදාළ පාර්ශවයට අනිවාර්‍යෙන්ම ඉදිරිපත් කළ යුතුවේ. එම හේතුව දැන ගැනීම අදාළ පාර්ශවයේ අයිතියකි. 

> 13 (2) ව්‍යවස්ථාව - අත් අඩංගුවෙහි තබා ගනු ලැබූ හෝ රඳවා තබා ගනු ලැබූ හෝ අන්‍යාකාරයකින් පෞද්ගලික නිදහස අහිමි කරනු ලැබූ හෝ සෑම තැනැත්තෙකුම නීතියෙන් නියම කරනු ලැබූ කාර්ය පටිපාටිය අනුව ආසන්නතම නිසි අධිකරණයේ විනිශ්චයකාරවරයා ඉදිරියට ගෙන යා යුතු අතර, නීතියෙන් නියම කරනු ලැබූ කාර්ය පටිපාටියට අනුකූලව ඒ විනිශ්චයකාරවරයා විසින් කරනු ලැබූ ආඥාව මත සහ ආඥාව ප්‍රකාරව මිස, ඒ තැනැත්තා තවදුරටත් අත් අඩංගුවෙහි තබා ගැනීම හෝ රඳවා තබා ගැනීම හෝ ඒ තැනැත්තාගේ පෞද්ගලික නිදහස අහිමි කිරීම හෝ නොකළ යුත්තේය.

සෑම පුරවැසියෙකුටම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් හිමි කර දී ඇති අයිතිවාසිකම් භුක්ති විදිමින් නිදහසේ ජීවිතය ගෙවනු ලැබිය හැකි අතර ඔහුගේ පෞද්ගලික නිදහස යම් කෙනෙකුට උල්ලංඝනය කළ හැකි වන්නේ නීතියෙන් යෝජිත කාර්‍යපටිපාටිය අනුව පමණි. එනම්, අධිකරණයක විනිසුරුවරයෙකු ඉදිරියට පමුණුවා ඉන් ලැබෙන නියෝග කිරිමෙන් පමණි. එසේ නොමැතිව නීතිය හා සාමය සුරැකීමේ නිරත පොලීසියට හෝ වෙනත් කිසිදු ආයතනයකට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ හේතු යුක්තියක් නොමැතිව යම් අයෙකුගේ නිදහස අහිමි කළ නොහැකිය. රටේ සම්මත නීතිය කඩ කර ඇත්නම් ඊට දඩුවම් නියම කරන බලධාරී ආයතනය අධිකරණය වන බව මින් ගම්‍ය වේ.

> 13 (3) ව්‍යවස්ථාව - වරදක් සම්බන්ධයෙන් යම් තැනැත්තකුට විරුද්ධව චෝදනා නගනු ලැබ ඇත්තේද ඒ තැනැත්තාට, නිසි අධිකරණයක් විසින් පවත්වනු ලබන සාධාරණ නඩු විභාගයකදී පෞද්ගලිකව ම හෝ නීතීඥවරයෙකු මඟින් හෝ කරුණු කියා සිටීමට හිමිකම් ඇත්තේය.

මෙයද ඉතා වැදගත් මූලික අයිතියකි. තමන්ට විරුද්ධව යම් ආකාරයක චෝදනාවක් එල්ල වී ඇති අවස්ථාවක, ඒ සම්බන්ධව සාධාරණ නඩු විභාගයක් ලබා ගැනීමට මෙමඟින් අවස්ථාව ලැබේ. එම සාධාරණ නඩු විභාගයේ දී තමා වෙනුවෙන් සෘජුව කරුණු කියා සිටීමට ඕනෑම අයෙකුට මෙහිදී අයිතිය හිමිවේ. ආත්මගෞරවයෙන් යුතු මනා පෞර්ෂයක් ගොඩනගාගැනීමේ ලා මෙම අයිතිය අවශ්‍යවේ. එසේම මෙහිදී අවශ්‍ය නම් නීතීඥ සහයක් ලබා ගැනීමට ද සෑම අයෙකුටම අයිතිය හිමිවේ. එනම් නීතීඥවරයෙකු හරහා කරුණු ඉදිරිපත්කිරීමට ඇති අයිතිය අවහිර කළ නොහැක.විවිධාකාර සාක්ෂරතා මට්ටම් වලින් යුතු, විවිධාකාර සමාජ මට්ටම් වලින් යුතු ලාංකික සමාජ ක්‍රමය තුළ වෙනස්කමකින් තොරව සියලු දෙනාටම හිමිවන මෙම අයිතිවාසිකම නිසැකවම අගය කළ යුතුය.

> 13 (4) ව්‍යවස්ථාව - නීතියෙන් නියම කරනු ලැබූ කාර්ය පටිපාටියට අනුකූලව නිසි අධිකරණයක් විසින් කරනු ලැබූ ආඥාවක් අනුව මිස, කිසිම තැනැත්තෙකු මරණීය දණ්ඩනයට යටත් කිරීම හෝ කිසිම තැනැත්තෙකු බන්ධනාගාරගත කිරීම හෝ නොකළ යුත්තේය.

පොලීසියට හෝ වෙනත් යම් නිලධාරියෙකුට හෝ දේශපාලඥයෙකුට හෝ තම පෞද්ගලික පටු අරමුණු උදෙසා කිසිවකු බන්ධනාගාරයක සිර කර තැබීමට හෝ කිසිවකු මරණීය දණ්ඩනයට යටත් කිරීමට හෝ මේ අනුව ඉඩ නොලැබේ. මෙලෙස නිසි අධිකරණයක නිසි ආඥාවක් ඇතිව මිස, කවරෙකුට හෝ දඬුවම් කිරීමට නොහැකි වීම හරහා දූෂිත නිලධාරීන්ගේ අකටයුතුකම් වලින් ආරක්ෂා වීමට ලංකාවේ ජීවත්වන සියලු දෙනාටම අවස්ථාව හිමිවේ. 

> 13 (5) ව්‍යවස්ථාව - වරදකරු යැයි ඔප්පු කරනු ලබන තෙක් සෑම තැනැත්තෙකුම නිර්දෝෂී යයි පූර්වානුමාන කළ යුත්තේය. 

මේ නිසා සෑම අයෙකුටම තමන් වරදක් සිදු කර නොමැති විටක දී, අහේතුකව වරදකරුවෙකු ලෙස සමාජය ඉදිරියේ පීඩා විඳීමෙන් වැළකී සිටීමට අවස්ථාව ලැබේ. මෙවැනි අයිතියක් නොවූයේ නම් බොහෝ විට කිසිඳු වරදක් සිදුකර නැති පුද්ගලයන්ට පවා වරදකරුවන් ලෙස ලේබල් නිර්මාණය වී ඔවුන්ට හිමි බොහෝ අවස්ථා අහිමි වී යාමට ඉඩ පවතී.

> 13 (6) ව්‍යවස්ථාව අනුව අතීතයට බලපාන පරිදි දණ්ඩණ නීති පැනවීම සංවරණය වන අතර එවැනි දණ්ඩන වලින් වැළකීමට සෑම අයෙකුටම අයිතිය හිමිවේ. එනම් යම් අවස්ථාවක සිදු කරනු ලැබූ ක්‍රියාවක් හෝ නොකරහැරීමක් ඒ අවස්ථාවේදී වරදක් නොවේ නම් ඒ සම්බන්ධයෙන් කිසිම තැනැත්තෙකු වරදකරුවකු නොවන්නේය. එසේම අදාල අවස්ථාවේ වරදක් සම්බන්ධයෙන් බලපැවැත්වූ දණ්ඩනයට වැඩි කිසිම දණ්ඩනයක් ඒ වරද සම්බන්ධයෙන් නියම නොකළ යුතු බව ද මෙමගින් අදහස් වේ.

මීළඟ ලිපියෙන්: 14- භාෂණයේ, රැස්වීමේ, සමාගමයේ, රැකියාවේ සහ යාම් ඊම් යනාදියේ නිදහස, 14(අ)- තොරතුරු වෙත ප්‍රවේශ වීමේ අයිතිවාසිකම, 17- මූලික අයිතිවාසිකම් කඩ වූ විට පවතින ප්‍රතිකර්ම

සටහන: 

සහන් විජේසිංහ 

නීති පීඨය 

කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලය